شنا کردن برخلاف عرف   1. علی دهباشی در فیلمی مستند در توصیف نشریه­اش می­گوید: «خلاف عرف است؛ همه­چیز این نشریه خلاف عرف است». آری، خلاف عرف است. نه این­که صفحه­بندی­اش کامپیوتری نیست؛ دستی است، نه این­که هنوز در گوشه دفتر نشریه، میز نوری است، نخیر خلاف همین شماره ... است. خلاف این است. در جایی­که عمر و شماره نشریه­ها، به انگشتان یک دست هم نمی­رسد، خلاف است رسیدن به شماره .... در جایی­که هنوز که هنوز است یاد نگرفته­ایم آرام­آرام قدم برداریم، صبوری کنیم، کج نرویم، تند نرویم، بر روی اصول، اعتقادات­مان، باورهای­مان، ایمان­مان بایستیم، بایستیم اما عصبیت را کنار بگذاریم خلاف است رسیدن به شماره .... خلاف تمام گذشته­مان است که نشریه­ای 11 ساله شود چراکه آن­چه همگان به­­دنبالش هستیم حب و بغض و کینه­توزی و در نهایت تلافی است. که جست­وجو کنیم، ایرادی و عیبی در خطی و پاراگرافی بیابیم و آن را پیرهن عثمان کنیم (شنیده و خوانده­اید ماجرای لگوی تهران امروز را). که این رسم این سرزمین نبوده است کار مداوم، پی­گیری و سخت­کوشی. تا نسیم سردی را احساس می­کنیم عطا را به لقایش می­سپاریم. در برابر کوچک­ترین مشکلات سرخم می­کنیم. اکنون نشریه­ای منتشر می­شود که مسیر خود را چون رودخانه باز کرده است. در جایگاهی ایستاده است که ایستادن و ماندن بسیار سخت است. در سرزمینی که هیچ­گاه امید به فردا و فرداها متصور نبوده است ولی باید برای فرداها کار کرد. 2. وقتی «بخارا» را در دکه مطبوعات، کتاب­فروشی یا شهرکتابی می­بینید، شاید به­خاطر ظاهرش، به­خاطر حجمش، به­خاطر قیمتش و به­خاطر نام‌های بزرگی که برای آن می‌نویسند، به­گونه­ای­ست که گویی این مجله‌ای برای اُدبای روشن‌فکر و کسانی که در حد و ­اندازه‌های نویسندگان آن هستند. شاید مخاطبان معمولی‌تر را برای خرید آن دچار تردید کند. اما همان­طور که کار خود را بازمی­نمایاند و کار خوب بیش­تر، این نشریه در یازده سالی که منتشر می­شود مدرن‌ترین مباحث ادبی جهان را مطرح کرده‌ است. ویژه‌نامه‌هایی که این نشریه برای سلین، گونتر گراس، هانتکه، وولف، اکو و… درآورده‌ است هیچ نشریه آوانگارد (که شهرت آوانگارد بودن دارد) نکرده است. در روزگاری که ذائقه مخاطبان امروز نزول کرده و بیش از هر زمان دیگر آسان‌گیرتر شده­اند، در روزگاری که مخاطب همه­چیز را مثل Fast Food سریع و راحت‌الحلقوم می‌خواهد، آن هم در دنیای مملو از اطلاعات امروز و این همه نشریه‌ای که آسان‌گیری را ترویج می‌کنند (رسانه‌های صوتی و تصویری و رسانه ملی هم که جای خود را دارند!) بخارا با چاپ مطالب جدی سعی در بالا بردن سطح دانش و ارتقای علمی مخاطبان دارد. تفاوت این نشریه با سایرین به­نوع پرداختن مطالب برمی­گردد؛ نوشته­ها بسیار جدی و عمیق است. این دقیقاً برخلاف «تنبلی ذهن»، امر رایج شده در مملکت ماست. به­خاطر همین بیماری است که حاضر نیستیم مطالب عمیق و جدی را دنبال کنیم. از این­رو به­عنوان مثال در ویژه‌نامه‌های بخارا، سعی شده، مباحث در سطح بالاتری و سطح مطالب نیز هر شماره سنگین‌تر شود. در نگاه اول شاید این­گونه به­نظر رسد که این شاید باعث شود بسیاری از مخاطبان این نشریه از دست برود، ولی در نهایت کارهای ماندگارتری انجام می­شود. از طرف دیگر خواننده‌ها هم عادت می­کنند به خواندن مطالبِ سخت‌تر که این همانا شاید هدف اصلی نشریه­ای چون بخارا باشد. 3. بخارا در طول این سال‌ها، همواره نام شخصیت­­هایی را بر روی جلد­ش برده و پذیرای مقاله­های کسانی بوده که هر کدام از آن­ها از ستو‌ن‌های فرهنگ و ادب این مملکت هستند. مجله­های دیگری هم هستند که بر روی جلد خود اسامی متفکران و روشنفکرانی را درج و یادداشت­هایی را نیز از آن­ها به چاپ می­رسانند اما چگونه می­شود که بزرگانِ عرصه‌های مختلف گاهی به تنها نشریه‌ای که مطلب می‌دهند بخارا است؟ شاید پاسخ این پرسش در این نکته نهفته باشد که همواره شأن آن­ها و منزلت علمی و فرهنگی‌شان در بخارا حفظ شده است. کافی است شماره­ای از بخارا را ورق بزنید. اسامی مختلفی می­بینید که با دقت کنار هم گذاشته شده­اند. به­بیان دیگر این بزرگان برای بخارا نقش ویترین ندارند، مطلب آنان هرگز کنار یک مطلب ضعیف دیده نمی­شود. همچنین بخارا نشریه­ای انتقادی نیز هست. اما این نقد، با نقد به معنای رایجِ فعلی متفاوت است. یک مجله، کتاب یا مقاله، یا آن‌قدر بد است که باید به‌کل رهایش کرد، یا حتماً محاسن و معایبش در کنار هم گفته شود. دیدگاه دوم همان نقدی است که در بخارا انجام می­شود. هیچ­گاه در بخارا نقد یک‌سویه دیده نمی­شود. هیچ‌گاه گرایش‌های تعصب‌آمیز حضور ندارد. شاید همین رعایت اخلاق، رعایت انسان از سوی بخارا است که چنین محبوب­اش کرده است.   ***** * این یادداشت امروز (20 بهمن) در روزنامه فرهیختگان چاپ شده است. [Pdf]

کوهِ یخ جامعه   روانکاوی فرهنگ عامه (نظم و ترتیب نشاط) بری ریچاردز ترجمه حسین پاینده چاپ اول: 1388 نشر ثالث 6000 تومان   1. «روانکاوی فرهنگ عامه» از جمله کتاب­هایی است که در حوزه مطالعات فرهنگی به زبان فارسی منتشر شده است. اهمیت این کتاب از این جهت است که مسئله فرهنگ عامه را به­ویژه با توجه به نمونه­هایی از زندگی روزمره مورد مطالعه قرار می­دهد. کتاب از رهیافتی سخن می­گوید که امروزه سیطره بلامنازع و مناقشه­ناپذیر بر گروه­های علوم انسانی در دانشگاه­های غرب دارد، یعنی مطالعات فرهنگی. چنین رهیافتی اگرچه در بدو امر حکایت از این دارد که یک نام عمومی است در حالی­که این­گونه نیست و یک نام خاص است. مطالعات فرهنگی مطالعه راجع به فرهنگ نیست بلکه رهیافت معینی است که ریشه در کارهای ریموند ویلیامز و ریچارد هاگرت در اواخر دهه 1950 و اوایل دهه 1960 و خصوصاً شکل­گیری «مرکز مطالعات فرهنگی معاصر» در دانشگاه بیرمنگام انگلستان دارد. یکی از ریشه­های مطالعات فرهنگی را باید در کتاب بسیار کوچک و کم­حجمی سراغ بگیریم که در سال 1957 در پاریس منتشر شد. این کتاب با عنوان «اسطوره­شناسی­ها» نوشته رولان بارت و در واقع نوعی نشانه­شناسی از زندگی روزمره است. این کتاب از دو بخش عمده تشکیل شده است. در یک بخش که جنبه نظری دارد نویسنده به تبیین روش­شناسی خود می­پردازد. (این بخش به ترجمه دکتر یوسف اباذری در فصل­نامه ارغنون آمده است.) بخش دیگر کتاب، حاوی مقالات کوتاهی است که حداکثر پنج صفحه نیستند. موضوع این مقالات، جلوه­های عادی زندگی روزمره است: پودذ رخت­شویی، اسباب­بازی بچه­ها، اتومبیل ژیان و ... بارت در این کتاب به­وضوح نشان می­دهد آن­چه برای ما انسان­های معاصر کاملا طبیعی به­نظر می­آید، درواقع برساخته فرهنگی و تاریخ­مند است. به اعتقاد بارت، این متون فرهنگی واجد ایدئولوژی­اند و درواقع این ایدئولوژی نه از معنای صریح آن­ها بلکه از دلالت­های ضمنی آن­ها بر می­آید و این دلالت­ها، فعالانه از نظام ارزشی حاکم در جامعه دفاع می­کنند تا ساختارهای غالب قدرت ابقا شوند. یکی از مقاله­های معروف این کتاب، راجع به اسباب­بازی است. در این مقاله بارت به­دقت نشان می­دهد که اسباب­بازی­ها، مینیاتوری از روابط اجتماعی بزرگترها در جامعه­اند. تقسیم کار اجتماعی که براساس جنسیت در ابعاد گسترده­تر در جامعه محقق می­شود، به­نحوی کوچک شده و به­صورت مینیاتوری و نمادین در اسباب­بازی بچه­ها شکل گرفته است. دختر بچه باید همان ماهی تابه­ای را که مادرش در آن ماهی سرخ می­کند در ابعاد کوچک­تر داشته باشد. به­عبارتی، «معصومیتی» که ما تصور می­کنیم اسباب­بازی دارد «یعنی خنثی بودن به لحاظ فرهنگی» درواقع وجود ندارد. به این ترتیب می­بینیم که بارت درواقع نشان داده که امر روزمره، ورای آن­چه که ما فکر می­کنیم، واجد یک بعد ناپیدا است. واجد یک نظام ارزشی یا ایدئولوژیک یا حداقل واجد پارادایم­های رفتاری و فرهنگی است.   ***** * این یادداشت پنجشنبه (15 بهمن) در روزنامه بهار چاپ شده است.

ادامه یادداشت

در گفت­وگو با ناصر فکوهی پی­یر بوردیو؛ جامعه­شناسی خاص   در میان چهره­های روشنفکرانه و دانشگاهی فرانسه در قرن بیستم، پی­یر بوردیو بدون شک بیش­ترین نفوذ فکری را دست­کم در حوزه علوم اجتماعی داشته است و از این لحاظ شاید بتوان او را تنها با کلود لوی استروس مقایسه کرد؛ البته با این تفاوت اساسی که نفوذ لوی استروس در خارج از فرانسه بسیار محدودتر از بوردیو بوده است و پایه­های اندیشه استروسی یعنی نظریه ساختاری در علوم اجتماعی مدت­هاست که قدرت خود را از دست داده است، در حالی­که اکثر دست­اندرکاران و اندیشمندان علوم اجتماعی امروز بر آن هستند که نظریه بوردیو آینده­ای درخشان خواهد داشت و جریان­های گسترده­ای که از هم اکنون نیز در سراسر جهان با حرکت از مفاهیم بوردیویی، عرصه­های بسیار متنوعی چون نقد ادبی، هنر، ورزش، سبک زندگی و ... را موضوع مطالعه خود قرار داده­اند، هنوز در ابتدای کار هستند. گستره و عمق آثار و حتی شمار بزرگ آن­ها (بیش از سی کتاب و چهار صد مقاله و سخنرانی) به­حدی است که سال­ها زمان لازم خواهد بود تا دیدگاه جامع و گویایی از آن­ها به­دست آمده و پی­آمدها و کاربردپذیری آن­ها به­نحو مناسب و قابل قبولی در علوم اجتماعی و انسانی به ثمر برسند. از لحاظ ابعاد تاریخی اندیشه بوردیو و تأثیر کنونی و جریان­هایی که در این حوزه به حرکت درآورده است. شاید بوردیو را تنها با دو چهره بزرگ علوم اجتماعی در آغاز قرن بیستم یعنی ماکس وبر و امیل دورکیم مقایسه کرد که آن دو نیز تأثیرگذاری بسیار درازمدت و عمیقی بر این علوم در سراسر جهان داشتند. به­مناسبت سال­روز مرگ پی­یر بوردیو به سراغ دکتر ناصر فکوهی استاد دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران رفتیم. در گفت­وگوی پیش­رو، دکتر فکوهی از جهان فکری بوردیو با ما سخن گفته است؛ از روش­شناسی این اندیشمند قرن بیستمی گرفته تا تحلیل و بررسی مفاهیم اساسی اندیشه او.   ***** به­عنوان نخستین پرسش، جامعه­شناسی از منظر پی­یر بوردیو چگونه علمی است؟ در سطحی بالاتر، آیا چیزی به­نام جامعه­شناسی علم وجود دارد؟ اندیشه بوردیو در تداوم سنتی کنتی و سپس دورکیمی در جامعه­شناسی قابل درک است، کنت «فیزیک اجتماعی» یعنی همان چیزی را که بعدها جامعه­شناسی نامیده شد، همچون دورکیم در بالاترین رده­های علمی قرار می­داد، زیرا آن را پیچیده­ترین علم­ها می­دانست؛ بوردیو نیز زمانی­که به جوامع انسانی و روابط درونی و برونی آن­ها می­نگرد و تلاش می­کند این روابط را در همه ابعادش از جنبه­های فناورانه آن­ها تا ابعاد دیوان­سالارانه و ... تا ابعاد اجتماعی­شان را درک کند، در همه این جنبه­ها، چیزی را می­بیند که به آن «امر اجتماعی» خطاب می­کند. به­عبارت دیگر و به گفته خود بوردیو «همه چیز اجتماعی است» از علم و هنر گرفته تا سلایق و عادات و باورهای ما؛ همه چیز در روندهای کم­وبیش پیچیده و تودرتوی اجتماعی تولید و بازتولید شده است و شرایط بازتولید خود و دیگر شرایط را فراهم می­کنند. از این­رو، علم نیز به عقیده بوردیو، در چنین سازوکاری تولید و بازتولید می­شود و پیش و بیش از هر چیز، امری اجتماعی است. از این لحاظ می­توان میان رویکرد فوکویی و رویکرد بوردیویی به مفهوم علم تمایزی قائل شد، زیرا بوردیو در عین آن­که می­پذیرد «قدرت» یکی از مهم­ترین عوامل تعیین­کننده این تولید و بازتولید علم است، حاضر نیست چون فوکو به این استدلال نوعی جبرگرایی بدهد و همه چیز را ناشی از قدرت به­حساب آورد زیرا به باور او نظام اجتماعی تا حد زیادی به مثابه یک ارگانیسم خود­مختار عمل می­کند که بسیاری از سازوکارهای درونی و برونی­اش خود­آگاهانه و بسیاری از آن­ها نیز ناخود­آگاهانه است، اما اگر این نظام را صرفاً خواسته باشیم با تکیه بر نظریه قدرت و هژمونی تحلیل کنیم به­خصوص در شرایط مدرن، با مشکل روبه­رو شده و از درک آن عاجز خواهیم بود.   ***** * این گفت و گو شنبه (17 بهمن) در روزنامه فرهیختگان چاپ شده است. [Pdf]

ادامه یادداشت

زندگی روزمره در حاشیه زندگی روزمره در ایران مدرن  هاله لاجوردی نشر ثالت چاپ اول: ۱۳۸۸ تعداد صفحات: ۱۷۲ صفحه قیمت: ۳۶۰۰ تومان   1- در برابر چاپ چنین کتاب­هایی همانند «زندگی روزمره در ایران مدرن با تأمل بر سینمای ایران» همواره دو موضع متفاوت وجود دارد. دسته­ای به­طور کلی این­گونه کتاب­ها را بی­حاصل می­دانند. از نظر آنان نویسندگان این دست کتاب­ها در حقیقت بین هنر سینما و شاخه­های مختلف علوم انسانی از جمله فلسفه، جامعه­شناسی، علوم سیاسی و ارتباطات رابطه برقرار می­کنند و از طریق نظریه­های رایج در علوم انسانی به تحلیل آثار سینمایی می­پردازند. طبعاً در این تحلیل­ها، معیارهای زیبایی­شناسی سینما گاه به حاشیه می­رود و در عوض مؤلفه­های نظریه­هایی از علوم انسانی که برای تحلیل فیلم به کار رفته­اند برجسته می­شوند؛ این را پاشنه آشیل چنین آثاری می­دانند. اما نظرگاه دیگری در خصوص این آثار نیز وجود دارد. این سنت قدیمی­ست در غرب که آثار هنری به­ویژه سینما را از دریچه علوم انسانی ببینند؛ تحلیل و تفسیر کنند. به­طور مثال تحلیل نمایش ترومن (پیتر وبر، 1998) براساس نظریه سیاسی و جامعه­شناسانه «جامعه کنترل» (1995) از ژیل دلوز، پرداختن به مقوله آزادی بیان به­عنوان یکی از بنیان­های اندیشه لیبرال در بررسی فیلم مردم علیه لری فلینت (میلوش فرمن، 1996)، تحلیل ارباب حلقه­ها بر مبنای نظریه­های فمینیستی، بررسی مفهوم ایدئولوژی در ماگنولیا (1999)، تحلیل تریلرهای سیاسی با استفاده از روش پژوهشی تحلیل گفتمان و بررسی صنعت فیلم امریکا براساس مکتب اقتصاد سیاسی، تعدادی از عناوین مقاله­های پژوهشی است که می­توان در بسیاری از مجله­های معتبر حوزه علوم انسانی از جمله نشریه بین­المللی مطالعات فرهنگی، نشریه ارتباطات بصری، نشریه تحقیقات ارتباطات و نشریه علم و تکنولوژی و جامعه یافت. در یک دید کلان بومی نبودن بیش­تر این نظریه­های علوم انسانی به­دلیل ضعف نظریه­پردازی در این حوزه در ایران، در کنار طبقه­بندی سینما تنها به­عنوان شاخه­ای از هنر و در نظر نگرفتن آن به­عنوان یک رسانه تأثیرگذار، سبب شده که نگارش این دست از کتاب­ها چندان رایج نباشد. از یک سو نشریات و کتب سینمایی ایران از دیرباز اساساً در کنار اطلاع­رسانی و نیز پرداختن به موضوعات عامه­پسند، پرداختن به سینما را از زاویه معیارهای زیبایی­شناسی ترجیح داده­اند و از سوی دیگر نشریات، کتاب­ها و به­طبع نویسندگان آثارعلوم انسانی نیز غالباً سینما را به­طور عام و سینمای ایران را به­طور خاص، واجد ارزش برای تحلیل و بررسی ندانسته­اند. (البته می­توان به آثار باارزشی که در سال­های اخیر دراین­باره به­چاپ رسیده اشاره کرد. دو شماره از فصل­نامه «ارغنون» از این دسته­ است.) * این یادداشت چهارشنبه 8 بهمن ماه در روزنامه بهار به چاپ رسیده است.

ادامه یادداشت