گرایشی به فردیت

اگزیستانسیالیسم و اخلاق
مری وارنوک
ترجمه:مسعود علیا
انتشارات ققنوس
۱۳۸۶
۱۶۰۰تومان

نظریه‌های اخلاق‌شناسی فیلسوفان اگزیستانس با بسیاری از مکتب‌های فلسفی متفاوت است. متفاوت از این نظر که هم می‌توان گفت فلسفه اخلاقی منسجم یا نظام‌مندی در میان ایشان نمی‌توان یافت و از سویی دیگر نیز، بیان اینکه آنان به اخلاق توجه‌ای نشان نداده‌اند؛ اشتباه است. یکی از دلایل این امر، شاید آن است که این فیلسوفان کمتر در باب باید و نبایدهایی توجه کرده‌اند که مخاطبان بدان نیاز دارند و شاید فقدان نظام اخلاقی کامل در آرایشان از این جهت برای‌شان ناممکن بوده است که در تضاد با هدف کلی کار آنها بوده است. آنها تحلیلی وجودی و پدیدارشناسانه از موقعیت آدمی در هستی و جهان ارائه می‌کنند.

مواضع اخلاقی فیلسوفان اگزیستانس ریشه در تاکید فراوان آنها بر فردیت و تفرد و انزجار شدید آنها از جزمیت‌های گوناگون، دارد. از دید اینان، تنها حقیقت در اختیار خود شخص است.

«باور تازه‌ای که شخص بدان گردن می‌نهد، باید چیزی باشد که برای شخصی که آن‌ را اختیار می‌کند، حقیقی است؛ یعنی حقیقتی است که خود شخص حاضر است با آن زندگی کند، حقیقتی که شاید او بدان عشق می‌ورزد. »از همین گفتار کی‌یرکگور می‌توان ابعاد اخلاق اگزیستانسیالیستی را درک نمود. متفکران این دسته، نظام‌هایی که عقل، از برای سامان زندگی اخلاقی می‌چیند و می‌سازد به سخره می‌گیرند و بیش از هر چیز بر«اخلاق موقعیت»دست می‌گذارند و از هرگونه پای‌بندی به نظام‌های اخلاقی عرفی یا آیین‌نامه‌وار گریزان بودند. آنان بر اختیار آدمی پافشاری می‌کردند و از این بین می‌توان معنای سوبژکتیویته فلسفه آنان را یافت؛ هر انسانی باید خودش تصمیم بگیرد. همچنان که سارتر معیار اخلاقی یک عمل را در حسن نیت فرد معرفی می‌کند.

«اگر فردی در شرایط انتخاب موضوعی قرار گیرد، اگر انتخابش همراه با حس نیت باشد و آرزوی قانون عام شدن آن انتخاب را هم داشته باشد یا اینکه از قانون کلی‌شدن آن عمل ناراضی نباشد آن عمل، یک عمل اخلاقی است.»

فیلسوفان اگزیستانس هر عملی را امری ویژه و منحصر به‌فرد در نظر می‌گیرند که فاعل فعل، خویشتن را در آن موقعیت می‌یابد و او می‌بایست فراتر از قوانین و قواعد جزمی و قشری اخلاقی‌که از منابع گوناگون معرفتی و از جمله آنها عقل‌ تصمیم بگیرد، انتخاب و گزینش کند و عاقبت، تبعات و مسوولیت‌های عمل خویش را آزادانه و متعهدانه بپذیرد. از این رو در مکتب اگزیستانسیالیسم، نمی‌توان انتظار باید و نبایدی داشت و وظیفه و تکلیفی مشخص شود. تنها بایدی که می‌توان در اینجا سراغ گرفت این است که:«خودت را بشناس». در اخلاق وضعیت آنچه مهم است وضعیت‌های منحصر به فرد و یکتایی است که در برابر انسان قرار می‌گیرند.

در اینجاست که احکام کلی و جهانشمول صادر نمی‌شود و بیشتر به پدیدارشناسی این وضعیت‌های دگرگون و فصول مشترک آنها می‌پردازد و کمتر دغدغه قانون و قاعده اخلاقی را در سر می‌پروراند.

فیلسوفان اگزیستانس به فصل مشترک همه موقعیت‌هایی می‌اندیشند که انسان‌ها در همه زمان‌ها و همه مکان‌ها با آنها مواجه هستند. در این راستا آنها بر مفاهیمی چون: اضطراب و دلهره، تصمیم و انتخاب، دلشوره، امید و بیم به‌عنوان ویژگی‌های مشترک همه، که در مواجهه با موقعیت‌های گوناگون با آن روبه‌رو هستند و از آن گزیر و گریزی ندارند؛ اشارت می‌کنند.

بدین جهت است که می‌توان اخلاق اگزیستانس را«پدیدارشناسی وجود انسان در مواجهه با وضعیت‌های گوناگون اخلاق»نام داد. اخلاق اگزیستانس، تا حدود زیادی با جهان که بَسی متغیر است، پدیده‌ها و امور به سرعت جای خود را به امور دیگری می‌دهند و سرعت تغییرات بسیار زیاد است، همخون و همخوان و متناسب است.

به تمامی واژه­ها سوگند، به تمامی فریادها، گام­ها، آواره­گی­ها

پابلو، رفیق، ما مردان این قرن پر از تردیدیم

که در آن حتی بام­ها، و فرازها را ثباتی نیست

و بر فراز تپه، آن که گمان می بریم سپیده است، در کار دمیدن:

نور بالای ماشینی است در افق دوردست.

مردان شبیم ما و شعله خورشید را در جای خویش می­بریم

که می­سوزد و در ژرفای هستی­مان انتشار می­یابد

چندان در تاریکی گام زدیم که دیگر توانی در زانوانمان نمانده

و هرگز به دنیای «خواهد شد» نرسیدیم

«لویی آراگون»

*****

سکانسی در فیلم بسیار بزرگ روزی روزگاری در آمریکا (سرجو لئونه) هست که به مثابه درس زندگی می‌ماند. منظورم جایی است که نودلز (رابرت دنیرو) و دبورا (الیزابت مک گاورن) رو به روی هتل و کنار دریا بعد از یک رقص عاشقانه نشسته‌اند و دارند صحبت می‌کنند. نودلز به دبورا – که صورت­اش از هر وقت دیگر درخشان‌تر شده و چهره‌اش زیباتر – می‌گوید که در تمام این سال‌ها دو چیز را هرگز فراموش نکرده: یکی دومینیک که وقتی تیر خورد و داشت می‌مرد، یه جور خاصی گفت تیر خوردم و دیگری خود دبورا. نودلز می‌گوید که در همه این مدت ذره‌ای از عشقش کم نشده و بیشتر از روز اول دبورا را دوست دارد و جواب دبورا، تیر خلاصی است بر تمام احساسات مرد: «من فردا دارم می‌رم هالیوود. می‌خواستم امشب ببینمت و بهت بگم...» بله. خیلی وقت‌ها اون چیزی که فکر می‌کنیم اتفاق نمی‌افتد. اما سخت­ترین چیز، ویران­شدن احساسات رمانتیک یک مرد عاشق­پیشه، سر بزنگاه عاشقانه‌اش است. احساساتی که پیر زندگی کرده‌ای مثل لئونه به متعالی­ترین شکل ممکن در شاهکارش نشان می‌دهد. و چهره مردانه دنیرو اول سکانس بعد در ماشین مخلوطی، از چیزهای مختلف است؛ عشق، فرو ریختن، گیجی، پختگی، وقار... و شکوه.

*****

توی این مستندها گاهی وقت‌ها آدم به چیزهای جالبی برمی‌خورد، از جمله مستند معروفی که درباره استنلی کوبریک ساخته‌اند؛ کارگردان وسواسی و کمال‌گرای معروف سینما. در قسمتی از آن، جک نیکلسون راجع به همکاری‌اش با کوبریک سر فیلم درخشش حرف می‌زند. این که کوبریک گفته می‌‌خواهد با این اقتباس‌اش از داستان استیفن کینگ، یک فیلم خوش‌بینانه بسازد. خوش‌بینانه؟ آن‌هایی که درخشش را دیده‌اند می‌دانند که شنیدن این حرف از زبان کارگردان این فیلم، خیلی غیر منتظره است. درخشش فیلمی است تیره و تار و وهم‌انگیز و مبهم، درباره نویسنده‌ای که در مسیر خلق اثرش دیوانه می‌شود و همسر و فرزندش را در یک هتل آخر دنیا با تبر تهدید می‌کند، جوری که در یک صحنه، خون‌ انگار تمام دنیا را برمی‌دارد.

ساخته شدن چنین فیلمی چطور می‌تواند خوش‌بینانه باشد؟ و استنلی کوبریک جواب داده: به هر حال این فیلمی است راجع به ارواح و هر فیلمی که راجع به امکان زندگی پس از مرگ باشد، یک فیلم خوش‌بینانه است.

*****

وقتی از عشق حرف می­زنم، از هیچ­چیز حرف نمی­زنم. از نور بالای ماشینی حرف می­زنم به وقت انتظار سپیده در سیاهی شب. از نرسیدن به دنیای «خواهد شد».

***** 

نشانه شناسی؛ رویکردی نوپا

«بیرون آمد،روی ِایوان ایستاد و دوباره مالک ِتنهایی ِخویش شد...»

بخشی از داستان «پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند»

نوشته رومن گاری

ترجمه ابوالحسن نجفی، نشر زمان، چاپ اول 1352

اول.مِعده­ام می­سوزد،استخوان­های­ام تیر می­کشد.آشنایی گفت:پیر شده­ام،پیر شده­ایم.فهمیدم منظوراش پیری نیست؛پیری است.ساعت دو بامداد روز ِگذشته است.زیر پُل ِپارک­وی نشسته­ام.پاسبانی پاس ِشبانه می­دهد.تقاضایی می­کند و کارت ِشناسایی­ام را می­بیند و می­رود.معده­ام می­سوزد،استخوان­های­ام تیر می­کشد.

روبروی­ام ایستاده است.پُشت به آفتاب،نور چشم­ام را می­زند؛نمی­بینم­اش.کنارم نشسته است.رو به مَهتاب، نوری در کار نیست،چشم­زدنی نیز هم.پس باز نمی بینم­اش.

رفیقی فریاد می­زد:محسن نامجو باب دیلن ِایران نیست.

دوم.استاد خود گفت انتظار ِخلق ِدون­ویتو را دیگر نداشته باشید.که هم من،آن من ِگذشته نیستم و نه آن خانواده کار و باراش اینچنین است.زَمانه زَمانه دِگری­ست.پس باید بنشین­ام دل بسپارم به جوانی ِبدون ِجوانی.با نوای ِکمانچه کلهر با داستانی سورئال و درامی اپیزودیک؛شنا کردن در اقیانوس را لِذت­بخش می­کند.او کاپولای ِکبیر ِاین سال­هاست.به استقبال­اش می­روم.

سوم.این روزها چهلمین سالگرد ِجنبش ِمشهور ِمهِ 1968 است.یادم می‌آید که سال‌ها هر نوشته و فیلم و موسیقی را که به نوعی مربوط به آن سال‌ها و حال و هوا و سبک زندگی و جو و رسم و منش بود،جمع می‌کردم.هنوز هم می‌کنم.یاد مستند ِکریس­مارکر درباره راهپیمایی مشهور ِاعتراض‌آمیز به سمت ِساختمان پنتاگون افتادم: مُعترضان شُعار می‌دادند و صدای‌شان ادامه داشت،اما تصویر قطع شد به دست یک پلیس که با ریتم ِشُعار دانشجوها،روی باتوم‌اش ضرب گرفته بود...

«کمی شاعر،کمی خیال‌پرست... به پرو پناه می‌آوری،در پای ِجبال آند،روی ِساحلی که همه چیز به آن ختم می‌شود–پس از آن­که در اسپانیا با فاشیست‌ها،در فرانسه با نازی‌ها،در کوبا با غاصِب‌ها جنگیده‌ای–زیرا در چهل­وهفت سالِگی هر چه باید بدانی دانسته‌ای و دیگر انتظاری نه از هَدف‌های بزرگ داری و نه از زَن‌ها:به منظره‌ای زیبا دل‌خوش می‌کنی.مناظر ِکمتر به تو نارو می‌زنند.کمی شاعر، کمی خیال‌...»

همان

شورشیان مشروطه خواه

*این یادداست امروز در ویژه نامه کتاب روزنامه کارگزاران به چاپ رسیده است.اینجا

* این مقاله امروز در ویژه نامه کتاب روزنامه کارگزاران به چاپ رسیده است. اینجا

اول.فیلم«گنج‌های سییرا مادره»داستان سه تا آدم فقیر است که گور ندارند که کفن داشته باشند. راه می‌افتند و می‌زنند به صحرا، و اتفاقی یک رگه طلا پیدا می‌کنند. زندگی‌شان از این رو به آن رو می‌شود و می‌فهمند که اگر سخت کار کنند و سالم به شهر برسند، هر سه نفر آدم‌های پولداری خواهند شد. این سه کاراکتر، ویژگی‌های شخصیتی گوناگونی دارند. از جمله مردی که نقش‌اش را همفری بوگارت بازی می‌کند و تازه با این شرایط آشنا شده و هر چی دارد،خاطرات بد گذشته است،نه آمادگی برای رو به رو شدن با اوضاع و احوال پیش رو،و آن دیگری،پیرمردی است با بازی والتر هیوستن که سرد و گرم روزگار را چشیده و می‌داند دارد چی کار می‌کند.کاری به کل فیلم ندارم که بیش‌تر درباره حرص میان انسان‌هاست و از این چیزها.بیش‌تر می‌خواهم آن صحنه‌ای را برای‌تان تعریف کنم که مرد پیر دارد درباره احتمال بروز حرص بین آن‌ها صحبت می‌کند و این که چه احتمال‌هایی وجود دارد که هر کدام‌شان چه قدر از طلاها را بدزدد و این که چه طور مواظب هم باشند و چه ظور در عین حفظ احتمال خیانت،به هم اعتماد کنند.بوگارت درمی‌آید که این حرف‌ها یعنی چه؟و این که پیرمرد سرد و گرم چشیده، چه دل ناپاکی دارد که به این چیزها فکر می‌کند.و خب، همان طور که انتظار دارید،آخر داستان دقیقا همان اتفاقی می‌افتد که مرد پیر باتجربه پیش‌بینی کرده بود،و خیانت را همان کسی انجام می‌دهد که با شرایط تازه آشنایی نداشت و فکر می‌کرد پیرمرد چه دل ناپاکی دارد که از این حرف‌ها می‌زند.در دنیای دور و بر ما هم معمولا اوضاع این طوری پیش می‌رود.

*****

دوم.عباس کیارستمی چندی پیش کتابی منتشر کرد و در آن،تعدادی از بیت‌های حافظ را انتخاب و تقطیع کرد.جار و جنجال زیادی سر چاپ آن کتاب به پا شد،بیش‌تر چنین تجربه‌ای را رد و مسخره کردند تا جدی‌اش بگیرند.هر چند که کتاب،هوادارانی هم داشت.حالا کیارستمی یک جلد کتاب دیگر منتشر کرده و این بار سراغ کلیات سعدی رفته.اسم‌اش را هم گذاشته:سعدی از دست خویشتن فریاد.طرح جلد(کار فرشید مثقالی)و اسم و قطع خوبی دارد.کاری به دعواها و اظهار نظرهای مختلف در این باره ندارم.به نظرم هر چه هست،همین آوردن چند کلمه از سعدی در هر صفحه از کتاب،فرصتی است که در این زندگی سریع‌السیر روزمره،لحظه‌ای به چیز دیگری هم فکر کنیم.حداقل‌اش این است که بخشی از کلیات سعدی علیه‌الرحمه،این طوری خوش‌خوان‌تر شده است.از جمله(بی‌ این که تقطیع مورد نظر کیارستمی را رعایت کنم ):

«که گفت در رخ زیبا نظر خطا باشد خطا بود که نبینند روی زیبا را»

یا:

«هر کسی را هوسی در سر و کاری در پیش من بی‌کار گرفتار هوای دل خویش»

یا:

«دیگران با همه کس دست در آغوش کنند ما که بر سفره خاصیم به یغما نرویم»

یا:

«عمر کوته‌تر است از آن که تو نیز در درازای وعده افزایی»

یا:

«به راه بادیه رفتن، به از نشستن باطل»

*****

سوم.دیشب نخوابیدم.در چنین شرایطی،وقتی تاریکی شب دارد جایش را به روشنایی روز می‌دهد،دلتنگی آدمی بیشتر احساس می­شود.این روزها روزهای دلگیری­ست.هوای پخته و گرم هم شده قوز بالای قوز.از دفتر روزنامه در جردن به پایین سرازیر بودم که دیگر نایی برایم نمانده بود.رفتم روی نیمکت داغ پارکی لم دادم.نفس­هایم به شمارش افتاده بود.تا آمدم دکمه تماس را بگیرم منصرف شدم.دلیل­اش را هم نمی دانم.وای از این زندگی سریع.این احساسات ته‌نشین می‌شوند یا نه؟ اصیل‌اند یا قلابی؟

داشتم فکر می کردم آدم همه را نداند هم بَدَک نیست.چون وقتی چیزی را بدانی دیگر نمی توانی ندانی!اما دانستن و درک واقعیت شرط بقاست و ابهام با همه زیبایی اش در زندگی این جهانی نیست،از آن ِخیال و هنر است.دانستن و در واقعیت زیستن،به راستی جِگر می خواهد.

همیشه از دست روزمره­گی در فرار بودم ولی این چند وقت اخیر در دام­اش افتاده­ام.پاسی از شب گذشته،پناه می­برم به فیلم.

پالپ فیکشن مثل اقیانوس است.هر لحظه که چشم‌ات به‌اش بیفتد،یک چیز تازه از داخل‌اش بیرون می‌کشی.این آخری‌ها همه‌اش حواس‌ام می‌رود به سکانس رستوران میا و وینسنت،که بی شک یکی از ناب‌ترین چیزهایی است که تارانتینو ساخته و مثلاً آن دیالوگ میا که: چی از این بهتر که توی رستوران از دست‌شویی بیای بیرون و غذات رو ببینی که روی میزه و داره به‌ات چشمک می‌زنه.

مرگ گذشته،انکار آینده نیست

مرگ گذشته

جان هرولد پلام

ترجمه:عباس امانت

انتشارات اختران

چاپ اول ۱۳۸۶

۱۶۰ صفحه،۲۲۰۰تومان

کتاب حاضر مجموعه سخنرانی‌های جان هرولد پلام در ماه مارس 1968 در سیتی کالج نیویورک است. او که از جمله سرشناس‌ترین تاریخ‌نگاران انگلیسی شناخته می‌شود نه‌تنها به‌عنوان استاد صاحب مقام تاریخ قرن هجدهم انگلستان در دانشگاه کمبریج بود بلکه نفوذ علمی او را می‌توان در حوزه گسترده‌تری فراتر از قرن هجدهم و تاریخ کشورش دید. پلام که خود دست‌پرورده و ثمره یک سنت طولانی تاریخ‌نگاری انگلیسی است، در این 4خطابه کوشیده است تا وجه تمایزی قائل شود بین آنچه وی«گذشته» می‌خواند و آنچه «تاریخ» به مفهوم نوین آن در روزگار ما می‌داند. روایت پلام از گذشته، روایتی است از رویدادهای تاریخی که اربابان قدرت در هر جامعه‌ای آن را برای تداوم استیلا و استثمار به کار می‌گیرند. این گذشته به نظر او از راه نهادهای تاریخی، وقایع‌نگاری و دیگر تمهیدات تاریخی از جانب مراجع قدرت اعم از سلسله‌های حاکم، طبقه اشراف و اعیان و دیگر گروه‌ها همچون ارباب کلیسا و دیگر مقامات مذهبی به کار گرفته می‌شود تا غالبا مشروعیت این مقامات را تضمین کند و مردمان را وادارد تا این سروری ارباب قدرت را بپذیرند و موجه بدانند. در مقابل، وی بر این باور است که جریان تاریخ‌نگاری نوین تدریجا از یوغ این گذشته و آلات و ابزار توجیه سروری رسته است و به جانب جریان آزاداندیشانه‌ای سوق یافته که آدمی را از بندگی مراجع قدرت و ابزار کسب مشروعیت‌شان نجات می‌دهد و به ما آدمیان در همه جوامع اجازه می‌دهد تا واقعیت رویدادهای تاریخی را به درستی و بدون اعمال غرض‌ها و شائبه‌های توانگران و قدرتمندان و نهادهای مدافع ایشان دریابیم و به تحلیل و شناخت چرایی جریان‌های تاریخی پی‌ببریم. از دیدگاه پلام «گذشته» در وجدان آدمی با معمای آینده مرتبط بوده و این امر در همه جوامع از شرق تا غرب صادق بوده است، اگر چه با تفاوتی عظیم در میان این دوچینی‌ها آینده را بر اساس گذشته تعبیر می‌کردند، در حالی که در عالم مسیحی غرب، گذشته به نحو پرتحرک‌تری با آینده ارتباط داشته است. به‌طور کلی سیر حرکت گذشته در غرب خطی و در شرق چرخشی بوده است؛ اگر چه این سیر حرکت هیچگاه از مفهوم اصلاح و بهبودی نیز خالی نبود. از آنجایی که انسان موجودی است مملو از کنجکاوی‌ها و غرایب و اغلب ناظری است دقیق، لذا«گذشته»ای را که وی برای اثبات خود و جامعه‌اش اختیار کرده هرگز یک ابداع محض نمی‌توانسته باشد. این «گذشته» شامل بخش عظیمی از آن چیزی است که عملا بر قوم و قبیله‌ای رفته یا احیانا اگر به خاندانی تعلق داشت آنچه برای اسلاف‌اش اتفاق افتاده است. افسون این «گذشته» به همراه فایده‌اش، انسان را بر آن داشت که کیفیاتی را در باب آن مفروض دارد و به مدد این مفروضات به کشف دیگر امور بپردازد. از این منظر و به گفته پلام اکثر مورخان پیشین در واقع بخش عظیمی از گذشته مدون را ورای آن چیزی مراد می‌کردند که در واقع به وقوع پیوسته بود. پلام یادآور می‌شود که این «گذشته» به نحوی که اعتبار می‌شده هرگز تاریخ نبوده است، اگرچه اجزای آن می‌توانسته تاریخی باشد. پلام تاریخ را همانند علوم دیگر یک جریان عقلانی توصیف می‌کند. جریانی که محتاج تخیل، ابداع و بی‌غرضی است و نیازمند مشاهده و تدقیق در عالی‌ترین حدی که از یک محقق ساخته است. تاریخ، نظیر علوم جزئی، یک سیر عقلانی را پشت سر گذاشته است که با تذکر به اصل باستانی‌اش در 300 سال اخیر در غرب نضج گرفته است. از عهد رنسانس به این سو، عزمی تغییرناپذیر گویی مورخان را بر آن داشته است که هم خویش را تنها مصروف درک خالص نفس وقایع کنند و در خدمت مذهب، اخلاقیات، مقدرات ملی یا تقدس بخشیدن به نهادهای اجتماعی درنیایند و در واقع این همه اهتمامی بوده است برای اینکه آن وارستگی، بصیرت و معرفت عاقلانه‌ای را بر داستان بشری اعمال کنند که فلاسفه طبیعی(Natural Philosophers) نخست در مطالعه عالم خارج به کار بردند. هدف بارز همه مورخان آن است که هر چیز را چنان که هست مشاهده کنند و این مطالعه همواره به قصد آن است که قواعدی را برای دگرگونی‌های اجتماعی بیابند که تنها با شواهد تاریخی قابل توصیف باشد. از دید پلام این تحول بی‌شک از آن غرب است. همچنین جریان تاریخ‌نگاری انتقادی در دوره جدید آنچنان که جان پلام می‌گوید سبب ضعف و بی‌فروغی گذشته شده زیرا این جریان به اقتضای طبیعت‌اش تعمیم‌های ساده و ابتدایی را که نیاکان ما بدان غایت حیات را با تعابیر تاریخی تفسیر می‌کردند، مضمحل ساخته است و بی‌گمان به این دلیل است که در جوامع خودکامه آزادی مورخین آرزویی بیش نیست. در چنین جوامعی تاریخ هنوز یا جریانی است اجتماعی یا وسیله‌ای است برای تقدس بخشیدن. البته در این میان نباید نقش جوامع صنعتی را در از بین بردن گذشته نادیده بگیریم. راه و روش‌های جدید، جریانات نوین و اشکال تازه زندگی در جوامع علمی و صنعتی هیچ حرمتی برای گذشته قائل نیست. گذشته در این جوامع تنها به حدیث کنجکاوی با آرزومندی یا امری احساساتی مبدل شده است. پلام این نظریه را در پایان دهه 1960 بیان کرد؛ در زمانی که نهضت دانشجویی ضد مقامات آکادمیک و تحول در نظام دانشگاهی، در اوج خود بود و مخاطبش در این سخنرانی‌ها کسانی بودند که نظام قدیمی آموزشی را به شدت مورد پرسش قرار داده بودند. موج اعتراض و تظاهرات ضد جنگ ویتنام و به نفع نهضت حقوق مدنی(Civil Right)نیز، به‌ویژه در آمریکا، جنبه مکمل این صدای نارضایی و طرد نظام حاکم بود. در این جو فکری و سیاسی است که پلام سیطره اعتقادات و نهادهای مبتنی