بحث درباره مفهوم «توتالیتر» (totalitarian) سخت و دشوار است. به آن نشان که در فلسفه و علوم اجتماعی، تعریفی دانشنامه­ای و دقیق از مفاهیم کلیدی تقریباً غیرممکن است؛ زیرا توصیف و تعریف دقیق هر مفهومی، بیش از آن­که بدانیم از چه سخن می­گوییم دشوار خواهد بود و درک و دریافت این مطلب که از چه پدیده­ای سخن می­گوییم، خود مستلزم بررسی کامل و همه جانبه آن است. مفاهیم دقیق و روشن، بیشتر حاصل و نتیجه مطالعات گسترده و تحقیقات علمی­اند تا ابزارهای از پیش تعیین شده. پس آدمی ناگزیر است نکاتی را برشمارد و به چند نمونه تاریخی اشاره.

مفهوم «توتالیتر» در عرف سیاسی به معنای به کار بستن عنصر زور و خشونت است که گروهی، یا دولتی برای دستیابی به خواسته­ها و هدف­های معین خود به­طور آشکار و اغلب با تحریک دسته­های اوباش و با پشتیبانی توده­های مجهول­الهویه از آن سود می­جوید. اما از آن­جا که تقریباً تمام جوامع بشری در پیشبرد خواسته­های خود به گونه­ای حاوی عنصر زور و خشونت­اند، این تعریف چندان جامع و کامل نیست. حتی اگر منظور از خشونت، نوع سیاسی آن، یعنی «خشونت سازمان­یافته» باشد که واضح­ترین نمود قدرت یا اقتدار است. از این نباید سرسری گذشت که خشونت جایی پدید می­آید که قدرت در مخاطره قرار بگیرد. به هر حال، در عرصه تاریخ و سیاست، عنصر خشونت در حیات بشری، نقشی عظیم و تاثیری عمیق داشته و دارد.

اما کسی که مفهوم «توتالیتر» را با فراست به کار می­برد، چنان­که از ریشه لغوی آن یعنی total (در زبان لاتین totus تمام، تام، مطلق) نیز پیداست، نظریه­ها، جنبش­ها و نظام­هایی را در نظر دارد که هدف­شان در درجه اول برپایی جامعه­ای است که تمام مناسبات آن، از تولید مثل گرفته تا تولید و تقسیم کالا، و از حیات اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی و مذهبی گرفته تا نظام آموزشی و اداری، همه در خدمت ایدئولوژی­ای واحد و فراگیر و در مهار و تسلط و کنترل دستگاه مرکزی واحدی قرار دارد. به عبارت دیگر، آموزه­ای که تمام آن­چه را انسان از بدو تولد تا زمان مرگ با آن سروکار دارد، به طور کامل و بدون استثنا در برگیرد.

البته چند عامل مهم در چنین نظارت و هدایت متمرکزی نقش اساسی و موثر دارد.

نقش کسانی که در اصطلاح­شناسی سیاسی معمولاً از آنان به عنوان «پیشوا» یا «رهبر» (Fuehrer/leader) یاد می­شود. این اصطلاح نخست در آلمان، در دوران رایش سوم و سیطره نازی­ها بر بخشی از قاره اروپا، به آدولف هیتلر اطلاق می­شد. پس از آن بود که معنا و وزنه سیاسی- تاریخی خاصی یافت. اهمیت «اصل رهبری» در جنبش­ها و نظام­های تمامیت­خواه، تنها به اقتدار سیاسی محدود نمی­شود، بلکه اهمیت آن شاید بیشتر به سبب نقشی است که در تاثیرگذاری روانی بر توده­ها و دادن هویت کاذب و تلقین احساس یگانگی به آنان، داراست. نقشی که هیتلر و استالین در آلمان و روسیه شوروی در بسیج توده­ها به منظور راه­اندازی صنایع گوناگون، و از آن جمله صنایع تسلیحاتی، و هم­چنین بسیج کامل آنان برای جنگ داشتند، بهتر موید این نظریه است.

از دیگر عوامل موثر و شاید مهم­ترین عامل که جنبش یا نظام توتالیتر بدون آن قادر به پیدایش، رشد و گسترش نیست و ستون­های نظام توتالیتر (تمامیت خواه) بر بنیاد آن استوار است، «ایدئولوژی واحد و فراگیر» است که اساس تمامیت­خواهی و مایه قوام و دوام آن است. از این­رو زمانی که جنبش و یا نظام تمامیت­خواه از لحاظ ایدئولوژیکی دچار سستی و عدم اطمینان شود، آسیب­پذیر و متزلزل می­شود. برای نمونه شاید یکی از عوامل اصلی فروپاشی نظام کمونیستی در اتحاد جماهیر شوروی را بتوان از این منظر مورد مطالعه قرار داد. در کشورهای بلوک شرق، طبقه حاکم دیگر اعتقادی به مارکسیسم که در ظاهر زیربنای جامعه شوروی و کشورهای اقمار آن را باید تشکیل می­داد، نداشت. ایدئولوژی مارکسیسم بی­اهمیت شده و به امری صوری تبدیل شده بود و فقط از زبان ایدئولوژیکی برای طرح شعارهای جدید استفاده می­شد که طبیعی­ست که کارآیی خود را از دست داده بود. بنیاد ایدئولوژیکی نظام­های تمامیت­خواه گاه بر پایه برتری نژادی و قومی و قبیله­ای و گاه براساس برتری طبقاتی و گروهی استوار است. حتی در مواقعی در پوشش اعتقاد دینی، که در واقع باید به دور از شائبه ایدئولوژیکی باشد، ظهور می­کند. «آیین کالون» (calvinism) و دولت مبتنی بر آن در ژنو سده ۱۶ میلادی را شاید بتوان نمونه­ای نزدیک به یک نظام تمامیت­خواه مذهبی به شمار آورد. یکی از ویژگی­های اجتماعی دوران کالون، نظارت شدید بر زندگی خصوصی شهروندان ژنو بود. مثلاً در سال ۱۵۴۶ میلادی قانون ممنوعیت جشن­ها، رقص، بازی با توپ و مهره تاس حاکم شد. افزون بر این نه تنها قانونی برای چگونگی پوشش و لباس زنان و نوع کفش و کلاه و البسه به­وجود آمد، بلکه در حکمی، عیار نقره دیس و کارد و قاشق و چنگال نیز که شهروندان در منازل خود از آن­ها استفاده می­کردند، تعیین شد. شهروندان موظف و مجبور به انجام مراسم و مناسک مذهبی و عبادی شدند و فقط به مومنان اجازه ازدواج داده می­شد.

به کارگیری عنصر تبلیغ و تلقین از دیگر عوامل موثر در پابرجایی نظام­های تمامیت­خواه است. برای مثال مبلغان و سخنرانان حزب ناسیونال سوسیالیست آلمان (نازی­ها) که به اهمیت این اصل واقف بودند، در برنامه­های تبلیغاتی و گردهمایی­های خود، با زیرکی تمام می­کوشیدند تا احساسات توده­ها و هواداران و اعضای حزب را چنان برانگیزند و به جهتی هدایت کنند که هیچ­گونه پرسش منطقی به اذهان آنان راه نیابد و امکان هرگونه برهان­خواهی و حجت­طلبی بسته شود. البته این امر مستلزم در اختیار داشتن تمام دستگاه­های تبلیغاتی و امکاناتی از قبیل رادیو و تلویزیون و روزنامه­های سرتاسری و هم­چنین نظارت بر نظام آموزشی و تربیتی و نهادهای فرهنگی و هنری و مذهبی است. با این همه نظام­های تمامیت­خواه از به کار بستن خشونت و اعمال زور چشم­پوشی نمی­توانند کرد. ارعاب منتقدان و سرکوب معترضان و نابودی مخالفان و معاندان از دیگر عواملی است که نظام­های تمامیت­خواه بدون آن قادر به ادامه حیات نیستند.

بدیهی است که در تاریخ مکتوب جوامع بشری، نظامی وجود نداشته است که معرف کامل تعریفی باشد که در این­جا از نظام­های توتالیتر به دست آمد. مفهوم توتالیتر تنها مشخص­کننده حدودی است که جوامع گوناگون کمابیش در چارچوب آن قرار دارند. اما به تحقیق که «تمامیت­خواهی متمرکز»، به مثابه شدیدترین نوع نظام­های توتالیتر، تنها شکل نظام سرکوبگر نیست؛ بلکه نظامی غیرمتمرکز با سرکوبگری پراکنده و رهبریتی نه چندان مقتدر نیز که به هر دلیل مورد پذیرش توده نسبتاً وسیعی قرار دارد و در اصطلاح به آن «توتالیتاریسم عام­پسند» می­گویند، یکی دیگر از اشکال نظام­های تمامیت­خواه است.

شاید با برخورداری از این الگوی نظری، جوامع موجود را که در آن­ها عناصر و عوامل موثری از نظامی توتالیتر یافت می­شود، نسبت به دوری و نزدیکی­شان به این محدوده، بتوان ارزیابی، رده­بندی و مشخص کرد. هر چند که دستیابی به واقعیت­های ضروری و عینی و تفسیر درست آن­ها دشوار خواهد بود. برای مثال چگونه به آن­چه در حال حاضر در پشت دیوارهای آهنین کره شمالی که یکی از بارزترین نمونه­های نظام توتالیتر است، می­توان پی برد و به شدت سرکوبگری و درجه تمامیت­طلبی نظام حاکم واقف شد؟ اطلاعات و آگاهی­ها از درون جامعه کره شمالی بسیار کم و محدود به دوران فترتی است که پس از مرگ رهبر اعظم، کیم ایل سونگ، تا جانشینی پسرش پدید آمده بود. با این همه شاید از طریق این الگوی نظری و با کمک داده­های عینی، بتوان به تعریفی نسبتاً دقیق از مفهوم توتالیتر دست یافت.

شاید در عالم تخیل، دو اثر معروف جورج اورول، یعنی مزرعه حیوانات و ۱۹۸۴، نمونه­های مناسبی برای جامعه و نظام تمامیت­خواه تمام­عیاری باشند که البته در عالم واقع با آن شدت و برجستگی که اورول در این دو رمان به تصویر کشیده است از وجودشان بی­خبریم!

...«رنج­هایی­ست که قابل ِعلاج نیست: مشغول شدن ِطبیب به آن جهل باشد. و رنج­هایی­ست که قابل ِعلاج است: ضایع گذاشتن ِآن بی­رحمی باشد.» مقالات شمس با ویرایش ِمحمدعلی موحد   اول. ایمان بی­آوریم به آغاز فصل سرد. که تابستان ِخوشی در پی نیست. بدبینی­ام یک­سو اما آن­چه از روبه­روی ِچشمان­ام می­گذرد نیک نیست. سختی است. محصول کشت ِاین سال کرم­خورده است یا کال و نرسیده. بوی ِنامطبوع ِتب ِتند ِتهران. و بدبختی آن­جاست که نمی­دانم کجا می­رویم. که نمی­توان تحلیل کرد. که خبری نیست. هرچه هست پچ­پچ و شایعه است. زیر لب نجوا کردن است. ذکر را که تشریح نمی­توان کرد؟ که خبری نیست. که خبرپراکنان خود شایعه­پردازان­اند یا مهر سکوت به دهان زده­اند. از پشت ِپرده هم که چیزی به­دست نمی­آید؛ از خیابان نیز.   دوم. کرخت و سنگین شده­ام. گمان می­کردم تنها من دچار شده­ام. در روزی که در رفت، در تحریریه خردنامه همشهری رفیقی گفت با رفت­وآمد این و آن که ما بی­نصیبیم. صادق گفت و راست. من نیز در پاسخ خیره شدم به او. او نیز به من. او گفته بود که سنگین شده و ...   سوم. رمقی برای دیدن فیلم هم ندارم. نسخه با کیفیتی از ارتباط فرانسوی گیر آوردم. - بلند شو پسر. - ژان پیر ملویل. آه، الن دلون. لعنتی. با اون کلاه شاپویی و بارونی بلند که تا زیر زانو می­رود. تنهایی­اش. هفت تیرش. سکوت و آن نگاه­هایش که هزاران حرف و سخن پشت­اش است. بلند شو. - خفه­شو. - چشم.

داستان ما، داستان غریبی­ست. داستان اکنون نیست. که برای آینده هم ننوشته­اند. داستان گذشته­ها است. چند پست پیش نوشتم شب­های انتخاباتی نوستالژی شب­های آینده­ است. این روزها و شب­ها هم. سکوت­هایش و قدم­های کوتاهش. که گفتم در خاطره جمعی ثبت می­شود. در یکی از سکانس­های پایانی پت گارت و بیلی کید، کلانتر پت گارت پشت در ِاتاقی می­ایستد، منتظر؛ تا بیلی رفیق ِیاغی ِقدیمی­اش و دشمن کنونی­اش آخرین هم­آغوشی زندگی­اش را با معشوقه­اش به پایان برساند. بیلی بیرون می­آید و با شلیک کلانتر می­میرد. روزهای صبوری­ست. انتظار. روزهای سکوت است. گر چه غم سنگین انسانی­مان را، تاریخ­مان را، یاد آن وطن­مان را ـ به قول نیما ـ چون به خود می­خوانیم درد است و با خود و در خود گریستن. گاه به درون­مان می­کشد و از جمع­مان می­برد، گاه نیز به جمع­مان می­کشاند به فریاد که «آی از پنجره به خیابان نظر کنید...»   شرح این قصه مگر شمع برآرد به زبان ورنه پروانه ندارد به سخن پروائی

سکانس ِپایانی فیلم ِاگه می­تونی اینو بخور

قتل آقای ِJ. Republic

فصل ِپایانی/شب/ داخلی/ اتاق نشیمن   

برداشت ِسی­ام

آقای ِJ. Republic درحالی­که سرحال و قبراق از حمام بیرون می­آید توسط عده­ای در حصر گرفتار و پس از تحمل دردهای بسیار در ماتحت به دلیل تجاوز، توسط سیم ظرف­شویی که در حلق او فرو کرده­اند، خفه و جان می­سپارد.

هر صبح، کلاغی در حیاط خانه­ام غارغار می­کند. صدایش طوری­ست که گویی به من می­خندد. بلاخره یک روز صبح او را تهدید می­کنم که اگر دست از این عمل قبیح­اش برندارد، لگدی به تخم­اش بزنم.