لذت همگانی خیر عمومی     1. در همان ابتدا باید گفت که «فایده­گرایی» نوشته جان استیوارت میل ترجمه روانی دارد. شاید این ترجمه روان از آن­رو باشد که مترجم آن همان­گونه که خود در مقدمه کتاب آورده علاقه و عقیده­ای به مکتب هدونیسم و یوتیلیتارینیسم دارد. این ذوق و شعف مرتضی مردیها را هم می­توان در ترجمه این کتاب دید و هم در حجم افزودنی­های­اش به کتاب. 2. در انگلستان انقلاب صنعتی به دومین قرن خود رسیده بود. تجارت رونق یافته بود و مصرف­گرایی، که تا قبل از آن در دنیای تجارت جای چندانی نداشت، در حال تغییر دنیا بود. تاکید تازه بر رضایت شخصی طبیعتاً فلسفه تازه­ای را نیز مطرح می­کرد؛ فلسفه­ای که در آن حداکثر خوشبختی فردی غایت نهایی بود. آموزه­ای که معیار در حوزه­های اخلاق، سیاست و اقتصاد را در فایده می­داند. بنیان­گذاران این مکتب جرمی بنتهام و جیمز میل بودند. آنان در آموزه­های خود امر نیک و سودمند را یکی می­دانستند. سودمند آن چیزی بود که در مقیاسی بالا خوشبختی ایجاد کند. بر مبنای آموزه‌ی آنان، هدف کنش انسانی باید ایجاد بیشترین حد سعادت برای بزرگترین تعداد ممکن از افراد جامعه باشد. فایده مبنای همه‌ فضیلت‌هاست و ارزش‌های ما با سمت­گیری به­سوی لذت تعیین شدنی است. بنابراین اخلاق مبتنی بر وظیفه و ایده‌آل کمال انسانی ممکن نیست. جان استیوارت میل که از نظر فکری در مکتب «فایده‌باوری» پرورش و رشد یافته بود، بعدها موضوع عدالت اجتماعی را به یکی از مهمترین مباحث سیاسی و اقتصادی خود تبدیل ساخت. وی در آغاز کتاب مهم­اش «فایده­گرایی» خاطر نشان می‌سازد که نوشته‌ او در خدمت فهم بهتر و قدرشناسی منصفانه‌تر از نظریه‌ «فایده‌باوری» و «خوشبختی» و اثبات آن به رشته‌ تحریر درآمده است. «... اصل فایده (یا چنان که بنتام اخیراً بر آن نام گذاشته، اصل بیشترین خوشبختی)، در ساختن مکاتب اخلاقی، حتی آن مکاتبی که با تمسخر و بی­اعتنایی مرجعیت خوش­حالی در اخلاق را انکار می­کنند، نقش مهمی داشته است. هیچ مکتب فکری­ای وجود ندارد که نپذیرد که تأثیر افعال بر خوشبختی یکی از مهمترین ملاحظات یا حتی ملاحظه مسلط در بسیاری از انتخاب­های جاری اخلاقی است، ولی درعین­حال از اعتراف به نقش آن به­عنوان اصل بنیادین اخلاق و منشا تکلیف اخلاقی طفره می­روند.» (صفحه 49) *این یادداشت امروز در روزنامه فرهیختگان چاپ شده است. [نسخه Pdf]

3. میل خوشبختی هر فرد را نعمتی برای آن فرد می‌شناسد و نتیجه می‌گیرد که بنابراین سعادت جمعی، نعمتی برای کل بشریت است و افزایش فایده و سعادت و لذت، معیاری اخلاقی برای رفتار انسانی محسوب می‌گردد. «مرام و مسلکی که فایده، یا اصل بیشترین خوشبختی، را به­عنوان مبنای اخلاقیات می­پذیرد، براین باور است که اعمال درست­اند به تناسبی که به افزایش خوشبختی گرایش دارند، نادرست­اند به تناسبی که به افزایش ناخوشبختی گرایش دارند. منظور از خوشبختی، لذت و نبود رنج است؛ و منظور از ناخوشبختی، رنج و محرومیت از لذت است.» (صفحه 57) اما برای میل صرفا کمیت این فایده یا خوشبختی تعیین­کننده نیست، بلکه هم­چنین کیفیت و ساخت آن نیز مهم است. به اعتقاد میل، کسانی که تجربه هر دو سطح لذت –لذت کیفی و لذت معمولی- را داشته باشند، آنی را مقدم می­دارند که ظرفیت­های برتر آنان را به­کار می­گیرد؛ تعداد کمی از انسان­ها ممکن است به این رضایت دهند که به حیوانات فرودست­تری تبدیل شوند، تا، در مقابل، امکان بهره­وری بیشتری را از لذات حیوانات پیدا کنند. به باور او کسانی اصل فوق را رد می­کنند که درنمی­یابند خوشبختی از رضایت متمایز است. پس، «بهتر است انسانی ناراضی باشیم تا خوکی راضی؛ سقراطی ناراضی بهتر است از ابلهی راضی.» (صفحه 61) 4. میل بر این نظر است که انسان دارای احساسات اخلاقی است که اگر چه طبیعی هستند ولی همزاد انسان نیستند و باید آن­ها را از طریق تربیت پرورش داد. میل عدالت را نیز در زمره‌ چنین احساساتی می‌داند و آن را مبتنی بر «احساس دلسوزی نسبت به دیگران» ارزیابی می‌کند. «دو مؤلفه احساس عدالت عبارت است از علاقه به کیفر کسی که خسارت وارد آورده است، و آگاهی یا باور نسبت به این­که شخص یا اشخاص معینی هستند که قربانی آن خسارت بوده­اند. الان به­نظرم می­رسد که علاقه به کیفر کسی که عامل ضرر و زیان است، به­صورت خودجوش، از دو احساس مایه می­گیرد که هر دو به بالاترین درجه طبیعی­اند، و غریزی یا شبیه به غرایز هستند کشش نسبت به دفاع از خود، و احساس همدلی و دلسوزی ]نسبت به دیگران[.» (صفحه 139) جان استیوارت میل در بررسی پیوند میان «عدالت و فایده» خاطر نشان می‌سازد که یکی از بزرگترین موانع در مقابل پذیرش این­که فایده یا خوشبختی معیار درستی و نادرستی اخلاقی است، از انگاره عدالت ناشی شده است. «احساس نیرومند و درک ظاهرا روشنی که این واژه با سرعت و قطعیتی شبیه شم غریزی احضار می­کند، آن­را در نگاه اکثریتی از متفکران چنان می­نمایاند که گویی به کیفیتی ذاتی در اشیاء اشاره دارد؛ و نشان می­دهد که امر عادلانه باید همچون چیز مطلقی در طبیعت و ماهیت موجود باشد، که به­طور کلی متمایز از تغییر و تنوع و مصلحت است، و از منظر نظری، متضاد آن است، اگرچه (چنان­که معمولا اقرار می­شود) در درازمدت، هرگز از آن واقعاً منفک نیست.» (صفحه 123) 5. میل یادآور می‌شود که اخلاق‌شناسان وظایف اخلاقی را به دو دسته تقسیم می‌کنند: «وظایف اخلاقی ناکامل» و «وظایف اخلاقی کامل». دسته اول شامل وظایفی است که عمل کردن به آن­ها برعهده‌ خود ما گذاشته شده است؛ مانند بخشندگی یا نیکوکاری. اگر چه چنین فضیلت‌هایی وظیفه‌ای اخلاقی محسوب می‌شوند، اما هیچ­کس نمی‌گوید که مشخصا کجا و در مورد چه کسی باید اعمال گردند. اما دسته‌ دوم شامل وظایف اخلاقی کامل است که باید آن را همواره و در مورد همگان اعمال کرد. میل عدالت را در دسته‌ دوم جای می‌دهد. برای او تبعیض قائل شدن میان افراد یکی از مظاهر بی­عدالتی است. وی در توضیح تفاوت میان عدالت و فضیلت‌هایی چون سخاوتمندی و یا نیکوکاری می­آورد: «عدالت مشتمل بر چیزی است که نه­فقط خوب است انجام دهیم و بد است که انجام ندهیم، بلکه چیزی است که کسی می­تواند آن­را به­عنوان حق اخلاقی خود از ما طلب کند؛ ]در حالی­که[ هیچ­کس در سخاوت و نیکوکاری ما حق اخلاقی ندارد، چون ما هیچ الزام اخلاقی نداریم که آن فضایل را در مورد فرد خاصی اعمال کنیم.» (صفحه 137) میل با این توضیحات به این تعریف از مفهوم عدالت می‌رسد که عدالت نامی برای یکسری از قواعد اخلاقی است که نسبت به دیگر قواعد رفتار عملی، برای رفاه بشری مستقیماً تعیین­کننده‌ و از همین­رو به­طور نامشروط تعهدآورتر هستند. میل «ادعای حق هر فرد در مقابل دیگران» را در چنین تعهدی بیان شده می‌داند و سرشت تصور از مفهوم عدالت را در آن بازمی‌یابد. به­نظر میل در احساس عدالت، با توجه به یکی از عناصر آن یعنی علاقه به کیفر دادن، احساس طبیعی تلافی کردن یا انتقام گرفتن است. این احساس طبیعی، حق اخلاقی خود را از نوع فایده‌ای که در میان است کسب می‌کند. فایده‌ای که در این­جا مطرح است، علاقه به امنیت در انسان است. امنیت درنظر هر انسانی از همه‌ علایق دیگر حیاتی‌تر است. انسان می‌تواند از بسیاری نعمات در جهان در صورت لزوم صرف­نظر کند و یا آن­ها را با چیز دیگری مبادله کند، اما هرگز نمی‌تواند از امنیت چشم­پوشی کند. زیرا فقط از طریق امنیت است که انسان می‌تواند از بدبختی در امان بماند. بنابراین، آن دستورات اخلاقی که آسیب رساندن انسان­ها به یکدیگر را ممنوع می‌کنند، نسبت به سایر دستورهای رفتاری که صرفا برای حوزه‌ای از زندگی درنظر گرفته شده‌اند، از اهمیت بیشتری برای رفاه بشری برخوردارند، زیرا پیروی از آن­ها صلح را تأمین می‌کند. اگر پیروی از این دستورات به قاعده و تخطی از آن­ها به استثنا تبدیل نگردد، هر انسانی در وجود هر انسانی دیگر دشمن خود را می‌بیند. وظایف مربوط به اعمال عدالت نیز در اصل از همین دستورات اخلاقی برخاسته‌اند. 6. جان استیوارت میل در اثرش «فایده­گرایی» به موضوع عدالت قضایی نیز می‌پردازد. وی تصریح می‌کند که این اصل که «باید به هر کس آنچه را که سزاوار اوست داد» یعنی خوبی را با خوبی و بدی را با بدی تلافی کرد، نه تنها در مفهوم عدالت مستتر است، بلکه هم­زمان موضوع آن احساس پیوسته‌ خاصی است که در ارزش­گذاری انسان، عدالت را از سودمندی خالص بالاتر قرار می‌دهد. بیشتر اصول ابتدایی عدالت که در جهان وجود دارد و به آن­ها رجوع می‌شود، در خدمت به کرسی نشاندن همین­گونه اصل‌ها هستند. از جمله این­که هر کس فقط مسئول آن کاری است که ارادی انجام داده است یا ارادی می‌توانسته مانع آن شود؛ یا این­که عادلانه نیست کسی را بدون محاکمه محکوم کنیم؛ و یا این­که مجازات باید با جرم متناسب باشد. این­گونه اصول باید مانع از آن شوند که اصل عادلانه‌ تلافی کردن بدی با بدی مورد سوء­استفاده قرار گیرد. میل نتیجه می‌گیرد که بنابراین از این مبانی می‌توان پی‌برد که بی­طرفی یکی از والاترین فضیلت‌های قضاوت است، زیرا بی­طرفی پیش‌شرط ضروری تحقق سایر وظایف مربوط به عدالت است. «ما می­بایست با تمامی کسانی که به­طور مساوی با ما رفتار شایسته­ داشته­اند، به­طور مساوی رفتار شایسته کنیم (البته مادامی که وظیفه برتری این را بر ما ممنوع نکرده است) و جامعه می­بایست با تمامی کسانی که به­طور مساوی در حق آن رفتار شایسته داشته­اند، به­طور مساوی رفتار شایسته کند، یعنی با همه کسانی که، به­طور مطلق، شایستگی برابر داشته­اند.» (صفحه 157) میل با الهام از مفهوم ارسطویی «عدالت توزیعی»، به شرح این مفهوم از دیدگاه خود می‌پردازد. به­نظر او، این­که جامعه می‌بایست با همه‌ افرادی که در مقیاسی کاملا برابر به جامعه خدمت کرده‌اند، به­طور مطلقاً یکسان خوب رفتار کند، بالاترین اصل عمومی عدالت اجتماعی و توزیعی است. همه‌ نهادهای اجتماعی و تلاش‌های همه‌ شهروندان در بالاترین مقیاس ممکن بایست مبتنی بر چنین اصلی باشند. این وظیفه‌ بزرگ اخلاقی، ریشه‌ای ژرف دارد، زیرا نه گزاره‌ای مشتق شده از اصل‌های ثانوی، بلکه بی‌میانجی، برخاسته از عالی‌ترین اصل اخلاقی است و بخشی از معنای اصل فایده یا بزرگترین سعادت را دربرمی‌گیرد. میل تأکید می‌کند که همه‌ انسان­ها حق دارند از رفتاری یکسان نسبت به خود برخوردار باشند، مگر این­که منفعت‌عمومی به­ رسمیت شناخته­ شده‌ای، عکس آن را ایجاب کند. بنابراین هرگونه نابرابری اجتماعی که فایده‌ آن برای جامعه قابل درک نباشد، نه فقط به یک ناسازگاری، بلکه هم­چنین به یک بی­عدالتی تبدیل می‌گردد و شکل پدیده‌ای جبارانه را به خود می‌گیرد و انسان را بعدا به شگفتی وامی‌دارد که چطور توانسته آن را تحمل کند. «... هر آنچه از نابرابری­های اجتماعی که ]از زمانی به بعد[ دیگر مصلحت تلقی نمی­شده، از آن پس دیگر وصف ساده بی­مصلحتی، بلکه وصف بی­عدالتی را به خود می­گرفته و چنان ظالمانه چهره می­نموده که مردم شگفت­زده می­شده­اند که چنان ستمی چگونه تا آن مدت تحمل می­شده­است؛ غافل از این­که چه­بسا خودشان، در همین زمان، نابرابری­های دیگری را روا می­دارند که ذیل تفسیری از مصلحت قرار گرفته که به­قدر همان ]موارد اینک شگفت­آور[ اشتباه است؛ اشتباهی که وقتی برملا ­شود، آشکار می­کند که نابرابری­هایی که پیش از آن شکلی رسوا داشته است.» (صفحه 159) میل نتیجه می‌گیرد که پس عدالت نامی برای مطالبات معین اخلاقی است که اگر آن­ها را در کل در نظر بگیریم، در یک درجه‌بندی مربوط به سودمندی اجتماعی، مکانی بالا اشغال می‌کند و به همین دلیل در مقیاسی بالا نیز تعهدآور است. عدالت عنوانی مناسب برای حوزه‌ای از سودمندی اجتماعی است که از سایر حوزه‌ها (به استثنای مواردی معین) مهم‌تر، اجتناب‌ناپذیرتر و عاجل‌تر است. 7. در جمع­بندی آرای جان استیوارت میل درباره‌ عدالت می‌توان گفت که او برابر هرگونه معیاری تخیلی برای عدالتی که مبتنی بر فایده نیست، می­ایستد. «بر این باورم که عدالتی که مبتنی بر فایده باشد مهمترین و، به­شکل غیرقابل­قیاسی، مقدس­ترین و تعهدآورترین بخش تمامی اخلاقیات است. عدالت نامی است که بر سطوحی از قواعد اخلاقی نهاده­اند که ربط نزدیکی با خطوط اصلی بهروزی انسان دارد، و، به­همین­جهت، بیش از هر قاعده هادی زندگی، الزام­آور است؛ و آن مفهومی که ما می­انگاشتیم لب لباب انگاره عدالت است، یعنی آن حقی که فرد در درون خود می­یابد ]وحسی عمومی حاکی از عیتیت و قطعیت و بداهت آن است، در حقیقت[ در بردارنده و تصدیق­گر همین وجه سخت­گیرانه­تر بودن این تکلیف و الزام است.» (صفحه 153) او عدالت را در رفتار یکسان نسبت به همگان و تقسیم عادلانه‌ نعمات مادی با توجه به تفاوت میان افراد تعریف می‌کند. میل خصلت تعهدآور عدالت را مشتق از آن می‌داند که سودمند است و خوشبختی بزرگ عمومی را ایجاد می‌کند. به نظر میل هر فردی با فایده‌ای که می‌رساند، اساسا کل فایده‌ اجتماعی و از طریق آن عدالت اجتماعی را افزایش می‌دهد. اما در شرایط معین تاریخی، نابرابری اجتماعی نیز می‌تواند برای جامعه فایده‌آور باشد. در چنین شرایطی، رفتار برابر نسبت به همگان با محدودیت‌هایی روبه­رو می‌گردد، اما تناقض میان علایق مختلف و تضادهای طبقاتی همواره در تاریخ بی‌مورد شده‌اند و سرانجام بر آن­ها غلبه شده است. به­عقیده‌ میل تضادها در چارچوب نظام اقتصادی سرمایه‌داری نیز از طریق اصلاحات قابل رفع هستند. به این ترتیب، میل در آثار خود از اصلاحات منظم در نظام اقتصادی سرمایه‌داری جانبداری می‌کند. او خواهان آن است که کارگران در حیات تربیتی و آموزشی جامعه سهیم شوند. میل نابرابری ساختاری در نظام مبتنی بر اقتصاد سرمایه‌داری را تا آن­جایی می‌پذیرد که همه‌ اعضای جامعه بتوانند از مالکیت خصوصی فایده ببرند. او در راستای دفاع از آزادی فرد برای شکوفایی شخصیت خویش، هم­چنین از همبستگی آزادی­خواهانه‌ کارگران در ایجاد اتحادیه‌ها، تعاونی‌ها و سندیکاها پشتیبانی می‌کند. البته آزادی فردی برای جان استیوارت میل پیش از هر چیز آزادی وجدان و آزادی بیان است. بیم او از برقراری استبداد در گستره‌ عمومی نیز با توجه به همین امر قابل درک است. میل معتقد است که هر فردی می‌بایست خیر خود را دنبال کند، مادامی که در این راه منافع دیگران را خدشه‌دار نمی‌سازد. میل مالکیت خصوصی را با عطف به فایده‌باوری تا آن­جایی توجیه‌پذیر می‌داند که موجودیت افرادی را که جز نیروی کار خود چیزی در اختیار ندارند، تهدید نکند. سعادت هر فردی بایست به اندازه‌ سعادت هر فرد دیگر مد­نظر قرار گیرد. این­که هر کس یکسان خواهان خوشبختی است به این معناست که هر کس یکسان نیز باید از ابزار رسیدن به خوشبختی برخوردار باشد، مگر به­دلیل مرزهایی که شرایط خاص زندگی انسانی و منافع عمومی به ما تحمیل می‌کنند. این اصل دارای پیامدی اجتماعی است و به لیبرالیسم میل خصلتی اجتماعی می‌بخشد.